Psixologik kasalliklar nima?

Psixologik kasalliklar nima?

Inson o‘z hayotini to‘g‘ri olib borishi uchun ham jismonan, ham ma’nan sog‘lom bo‘lishi kerak. Ruhiy salomatlik bilan bog’liq kasalliklarga psixologik kasalliklar deyiladi. Psixologik kasalliklar hissiyotlar, fikrlar va xatti-harakatlarning o’zgarishi sifatida yuzaga keladi. Ular miya bilan bog’liq, ya’ni ruhiy kasalliklar guruhiga kiradi.

Psixologik kasalliklar nima?

 

Psixologik kasalliklar davolash mumkin bo’lgan kasalliklardir. Xalq orasida psixologik kasalliklar ruhiy kasalliklar deb ataladi. Bu odamlarning ish, maktab, oila va ijtimoiy munosabatlariga ta’sir qiladi. Ruhiy salomatlik va kasalliklar psixiatr va psixologlar tomonidan davolanadi. Psixiatrlar shifokorlar bo’lib, ularni dori-darmonlar bilan davolashlari mumkin. Ularni ruhiy va nevrologik kasalliklar bo’yicha mutaxassislar ham deyiladi. Psixologlar psixoterapiyani gapirish va tinglash orqali amalga oshiradilar. Psixologik muammolar yoshi, jinsi yoki irqi bo’yicha kamsitmaydi. Har bir inson hayotining ma’lum bir davrida qiyin omillar tufayli psixologik buzilishlarni rivojlanish xavfiga ega. Psixologik muammolar ko’p jihatdan namoyon bo’ladi. Engil holatlar oddiy choralar bilan hal qilinishi mumkin bo’lsa-da, jiddiy holatlar kasalxonaga yotqizishni talab qilishi mumkin.

 

Psixologik kasalliklarda qanday alomatlar kuzatiladi?

Psixologik buzilishlarning asosiy belgilari:

  • har doim g’amgin bo’lish
  • Chalkashlik, diqqatni jamlashda qiyinchilik
  • Haddan tashqari qo’rquv, tashvish va aybdorlik
  • Ijtimoiy faoliyatdan voz kechish
  • Charchoq, energiya etishmasligi va uyqu muammolari
  • Tushlar, paranoyalar va gallyutsinatsiyalar
  • Kundalik muammolar va stressni engish qobiliyati
  • Odamlar bilan munosabatlarni o’rnatishda qiyinchilik
  • Spirtli ichimliklar va giyohvandlik
  • Ovqatlanishning buzilishi
  • Haddan tashqari g’azab, dushmanlik va zo’ravonlik
  • o’z joniga qasd qilish fikri

Psixologik kasallik nomlari ba’zan jamiyat tomonidan noto’g’ri qo’llaniladi. Endi jamiyatda tez-tez uchrab turadigan psixologik buzilishlar va psixologik sindromlar haqida ma’lumotga ega bo’lamiz. 

Depressiya

Depressiya, eng engil shaklda, tushkunlik va qayg’u deb ta’riflanishi mumkin. Uning og’ir shaklida o’z joniga qasd qilish tendentsiyasi mavjud. Bizning asrimizda depressiya juda keng tarqalgan kasallikka aylandi. Har bir inson vaqti-vaqti bilan xafa bo’lishi mumkin. Biroq, agar bu holat haftalar davomida davom etsa va kundalik hayotga ta’sir qilsa, bu depressiya hisoblanadi. Depressiya sinflarga bo’linadi. Ulardan ba’zilari quyidagilardir:

  • Mavsumiy affektiv buzilish: ma’lum fasllarda yuzaga keladigan kayfiyat buzilishi
  • Distimiya: ikki yil yoki undan ko’proq davom etadigan engil surunkali depressiya
  • Prenatal depressiya: homilador ayollarda uchraydi
  • Postpartum depressiya: Tug’ruqdan keyingi depressiya deb ham ataladi

Depressiyani antidepressantlar va terapiya orqali davolash mumkin. 

Anksiyete buzilishi

Kişinin sürekli korku, kaygı ve huzursuzluk hissetmesidir. Hepimiz günlük hayatımızda endişeleniriz. Ancak anksiyete bozukluğu olanlarda bu duygu çok yoğundur. Semptomlar, iş, okul performansı ve insan ilişkilerinde olumsuzluklar yaşanmasına neden olabilir. Anksiyete bozukluğu kendi arasında sınıflandırılır:

  • Yaygın anksiyete bozukluğu: Bu kişiler, iş, aile, para ve sağlık konusunda engelleyemedikleri yoğun endişe yaşarlar. Bu durum en az 6 aydır devam ediyor olabilir.
  • Panik bozukluğu veya panik atak: Bu insanlar tehlikenin olmadığı bir anda bile ani ve yoğun korku yaşarlar.
  • Fobiler: Fobisi olan insanlar çok az tehlike arz eden veya tehlikeli olmayan şeylerden çok yoğun bir şekilde korkarlar. Köpek ve örümcek korkusu, kalabalık ortama girme korkusu, kapalı ortamda bulunma korkusu ve uçma korkusu buna örnektir.

 

Panik Atak

Panik atak aniden ortaya çıkan ve kişiyi sıkıntı ve korku içinde bırakan bir durumdur. Belirtilerinin bazıları şöyledir:

  • Göğüs ağrısı ve göğüste sıkışma hissi
  • Nefes alamama ve boğulma hissi
  • Çarpıntı
  • Terleme
  • Baş dönmesi
  • Ateş basması, üşüme ve titreme
  • Kontrol edilemeyen titreme ve kasılmalar
  • Çıldırma korkusu
  • Ölüm korkusu

 

Bipolar Bozukluk

Tıbbi olarak manik depresif hastalık olarak adlandırılır. Bu hastalık mani (taşkınlık) ve depresyon (çökkünlük) dönemlerinin birbirini takip ettiği iki uçlu bir hastalıktır. Hastalık dönemleri haricinde bireyler tamamen normal görünürler. Hastalık alevlenme ve yatışma dönemlerini içerir. Mani döneminde hastalar aşırı enerjiktirler. Çok konuşur ve gülerler. Çok para harcayabilir, büyük projelere kalkışabilir ve hızlı araba kullanabilirler. Melankoli yani depresyon döneminde ise aşırı derecede mutsuz ve üzgündürler. İçlerine kapanırlar. Kişisel bakımlarını aksatabilirler. Kaygıları fazladır. Ölüm ve intihar düşünceleri olabilir. Ölüm, işini kaybetme, ayrılık ve doğum gibi olaylar hastalığı başlatabilir. Bipolar hastalar ilkbahar-yaz döneminde mani, sonbahar-kış döneminde ise melankoli yaşarlar. Bipolar bozukluğu tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmayabilir. Hastalığın tedavisinde kullanılan lityum ve valproat gibi ilaçlar vardır.

Obsesif Kompulsif Bozukluk

Çoğu insanda günlük yaşamda kolayca baş edilen takıntılar olabilir. Takıntılar günlük yaşamı olumsuz etkiliyorsa obsesif kompulsif bozukluktan bahsedilir. Obsesyon takıntılı düşünce ve fikirlere verilen addır. Kompulsiyon ise tekrarlayıcı fiziksel ve zihinsel eylemlerdir. Obsesif insanlar zihinlerine giren düşünce, fikir ve dürtülere engel olamazlar. Bu durum onlara çok sıkıntı verir. Kompulsiyonda ise obsesyonun neden olduğu sıkıntı ve huzursuzluğu gidermeye yönelik eylemler vardır. Obsesif kompulsif bozukluk çocuklarda dahi görülebilir. En sık ergenler ve 20-25 yaş aralığında olanlarda görülür. Aşırı temizlik ve simetri takıntısı, elektrikli araçları sürekli kontrol etme takıntısı, kötü söz söylemekten korkma, başkalarına zarar vermeden korkma şeklinde obsesyonlar görülebilir. Obsesif kompulsif bozukluk, ilaç tedavisi ve bilişsel-davranışçı tedavi ile düzeltilmeye çalışılır.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu

Ruhsal travma kişiyi aşırı korkutan, çaresiz ve dehşet içinde bırakan beklenmedik ve kontrol edilemeyen olağan dışı olayların yol açtığı durumdur. Savaşlar, terör olayları, ani ölüm, deprem, sel, yangın, cinsel saldırı, fiziksel saldırıya uğramak, aile içi şiddet ve çocuklukta yaşanan cinsel istismar, ruhsal travma yaratan durumlara örnektir. Travma sonrası sıklıkla depresyon ve travma sonrası stres bozukluğu gözlenmektedir. Travma sonrası stres bozukluğunda sıklıkla görülen belirtiler şöyle sıralanabilir::

  • Uyku sorunları
  • Sık kabus görme
  • Travma ile ilgili anıların sık sık gözünde canlandırılması
  • Sürekli olarak aynı olayı tekrar yaşayacağı korkusu
  • Çabuk irkilme ve korkma
  • Sinirlilik
  • Gelecek ile ilgili plan yapamama
  • Olayı hatırlatan durumlarda yoğun anksiyete yaşama

Travma sonrası stres bozukluğu bazı insanlarda birkaç hafta sürerken bazılarında yıllarca sürebilir. Travma sonrası stres bozukluğu, iş ve sosyal yaşamı ciddi şekilde etkileyebilir. Yaşanan travma sonrası alkol ve madde alışkanlığı görülebilir. Travma sonrası stres bozukluğunun tedavisi ilaçlarla başarılı şekilde yapılmaktadır. Tedavide bilişsel davranışçı tedavi de kullanılmaktadır. 

Yeme Bozuklukları

Yeme bozuklukları Anoreksiya Nervoza ve Bulimia Nervoza olarak iki grupta sınıflandırılır:

Anoreksiya Nervoza

Anoreksiya nervozada kişi, zayıf bir bedene sahip olmak ister. Kişi aşırı zayıf olmasına rağmen aynada kendini hep şişman olarak görür. Bu nedenle yemek yemek istemez. Zamanla yağ ve kas dokularını kaybeder ve kadınsa adetten kesilir. Anoreksiya nervoza kişinin sağlığını tehdit eder.

Bulimia Nervoza

Inson kuchsizligi haqida o’ylaydi. Ovqatlangan ovqatning ta’sirini kamaytirish uchun u ko’p ovqat eydi va keyin qusadi. Bu odamlar ortiqcha vaznli yoki normal vaznli bo’lishi mumkin. Ovqatlanish buzilishi ayollarda tez-tez uchraydi. Bu o’smirlik davridan boshlanadi. Hozirgi vaqtda nozik tanaga ega bo’lish juda qabul qilinadi. Bu holat odamlarni qattiq dietaga o’tishga olib keladi. Haddan tashqari obsesif tana qiyofasi ovqatlanish buzilishiga olib keladi. Anoreksiya nervoza o’limga olib kelishi mumkin. Ovqatlanish buzilishi bilan og’rigan bemorlar ko’pincha davolanishni xohlamaydilar. Oila va psixiatr o’rtasidagi hamkorlik juda muhimdir. Davolashda dori-darmonlar va psixoterapiya usullari qo’llaniladi. Anoreksiya nervozani davolashda dietologlar, pediatrlar va ichki kasalliklar bo’yicha mutaxassislarning ham o’rni bor. 

Kattalar e’tiborining etishmasligi buzilishi

buzilishi va obsesif-kompulsiv buzuqlik ko’pincha diqqat etishmasligi giperaktivlik buzilishi bilan birga kuzatilishi muDiqqat etishmasligi va giperaktivlik buzilishi bolalikdan boshlanib, balog’at yoshiga qadar davom etadigan nevropsikiyatrik kasallikdir. Bu bolalik davrida ko’proq uchraydi. Voyaga etganida uning paydo bo’lishi kamayadi. O’g’il bolalarda ko’proq uchraydi. Qarama-qarshilik buzilishi, anksiyete buzilishi, tik mkin. Kattalardagi davolanish bolalikdan ko’ra kengroqdir.

Similar Posts

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan